ครม.เห็นชอบ ร่างกฏหมาย Lemon Law คุ้มครองผู้บริโภค สินค้าชำรุด-เสียหาย คนขายต้องรับผิดชอบทันที

จากมติคณะรัฐมนตรี (ครม.) เมื่อวันที่ 16 มิถุนายน 2569 ที่ผ่านมา ได้มีมติเห็นชอบ ร่างพระราชบัญญัติความรับผิดเพื่อความชำรุดบกพร่องของสินค้า พ.ศ. …. หรือที่รู้จักกันทั่วโลกในชื่อ “กฎหมายเลมอน (Lemon Law)” ตามที่สำนักงานคณะกรรมการคุ้มครองผู้บริโภค (สคบ.) เป็นผู้ร่างและนำเสนอ เพื่อเตรียมส่งต่อให้รัฐสภาพิจารณาประกาศใช้เป็นกฎหมายอย่างเป็นทางการต่อไป

การเคลื่อนไหวในครั้งนี้นับเป็นก้าวสำคัญในรอบกว่า 10 ปีที่ผู้บริโภคชาวไทยรอคอย เพราะเป็นการปฏิรูประบบคุ้มครองผู้บริโภคครั้งใหญ่ ยกระดับมาตรฐานสัญญาสู่ระดับสากล และปิดช่องว่างทางกฎหมายที่เคยทำให้ประชาชนตกเป็นรองผู้ประกอบการมาโดยตลอด โดยเฉพาะกลุ่มสินค้ามูลค่าสูง เช่น รถยนต์ รถจักรยานยนต์ สมาร์ตโฟน และเครื่องใช้ไฟฟ้าภายในบ้าน

3 จุดเปลี่ยนสำคัญ: พลิกเกมให้ผู้บริโภค เลิกแบกรับภาระฝ่ายเดียว

โครงสร้างหลักของร่างกฎหมาย Lemon Law ฉบับนี้ ได้เข้ามาทลายข้อจำกัดเดิม ๆ ของผู้ซื้อ โดยเปลี่ยนแนวคิดทางกฎหมายจากเดิมที่เคยเอื้อประโยชน์ให้ผู้ขาย ให้กลับมาคุ้มครองสิทธิของผู้บริโภคอย่างแท้จริง ผ่าน 3 กลไกหลัก:

1. พลิกภาระการพิสูจน์ (Shifting the Burden of Proof)

ในอดีต หากเราซื้อรถยนต์หรือเครื่องใช้ไฟฟ้ามาแล้วพบว่าระบบภายในพัง เสียหาย หรือทำงานผิดปกติ ผู้บริโภคมีหน้าที่ต้องดิ้นรนหาหลักฐาน หรือจ้างวิศวกรและผู้เชี่ยวชาญมาพิสูจน์ต่อศาลให้ได้ว่า ปัญหานั้นเกิดจากการผลิตตั้งแต่ต้น ซึ่งเป็นเรื่องที่ยากมากสำหรับประชาชนทั่วไป แต่กฎหมายใหม่นี้กำหนดให้ “สันนิษฐานไว้ก่อนว่าสินค้าชำรุดบกพร่องมาตั้งแต่วันส่งมอบ” หมายความว่า หน้าที่ในการหาหลักฐานมาพิสูจน์ความจริงจะตกไปอยู่ที่ “ผู้ขาย” ทันที หากผู้ขายปัดความรับผิดชอบ ก็ต้องเป็นฝ่ายนำสืบให้ได้ว่าความเสียหายนั้นเกิดจากการใช้งานที่ผิดประเภทของผู้ซื้อเอง

2. กำหนดกรอบเวลาการ “ันนิษฐานความเสียหาย”

กฎหมายได้แบ่งแยกสัดส่วนเวลาตามประเภทสินค้า เพื่อให้เกิดความเป็นธรรมแก่ทุกฝ่าย ดังนี้:

• สินค้าทั่วไป: หากพบความชำรุดบกพร่องภายใน 6 เดือน นับจากวันส่งมอบ ให้สันนิษฐานทันทีว่าสินค้ามีปัญหามาตั้งแต่ต้น
• รถยนต์: เนื่องจากเป็นสินค้าที่มีความซับซ้อนทางวิศวกรรมและมีมูลค่าสูง กฎหมายจึงขยายระยะเวลาข้อสันนิษฐานเพิ่มขึ้นเป็น 1 ปี นับจากวันส่งมอบ

3. สิทธิการเยียวยา 4 รูปแบบ (4 Remedies)

ผู้บริโภคจะมีอำนาจต่อรองมากขึ้น โดยไม่ได้ถูกบังคับให้ยอมรับการซ่อมแซมเพียงอย่างเดียวอีกต่อไป แต่สามารถเรียกร้องการเยียวยาได้ตามความรุนแรงของปัญหา ได้แก่ การซ่อมแซม, การเปลี่ยนสินค้าใหม่, การขอขอลดราคา หรือการบอกเลิกสัญญาเพื่อขอคืนเงินเต็มจำนวน

ขีดเส้นตายกรอบเวลาซ่อมแซม และสิทธิการเปลี่ยนสินค้าทันที

เพื่อดัดหลังพฤติกรรมการ “ดึงเช็ง” หรือลากยาวการเคลมสินค้า ร่างกฎหมายฉบับนี้จึงได้ระบุมาตรการบังคับเรื่องระยะเวลาไว้อย่างชัดเจน โดยแยกตามประเภทและกลุ่มสินค้าอย่างเป็นรูปธรรม:

กรอบเวลาการส่งซ่อม (นับตั้งแต่วันที่ผู้ขายรับมอบสินค้าไปซ่อม)

• สินค้าทั่วไปและรถจักรยานยนต์: ผู้ขายต้องดำเนินการซ่อมแซมให้เสร็จสิ้นภายใน 60 วัน
• รถยนต์: ผู้ขายต้องดำเนินการซ่อมแซมให้เสร็จสิ้นภายใน 90 วัน

ข้อบังคับสำคัญ: หากผู้ขายไม่สามารถซ่อมแซมสินค้าให้กลับมาใช้งานได้ตามปกติภายในกรอบเวลาที่กำหนด (60 วัน หรือ 90 วัน) ผู้บริโภคมีสิทธิยกระดับข้อเรียกร้อง โดยสามารถขอลดราคาสินค้า บอกเลิกสัญญาเพื่อเอาเงินคืน หรือเรียกค่าเสียหายเพิ่มเติมตามกฎหมายได้ทันที

สิทธิการขอเปลี่ยนสินค้าใหม่ทันที (กรณีพบข้อบกพร่องที่เป็นสาระสำคัญ)

หากเปิดใช้งานแล้วพบข้อบกพร่องร้ายแรงที่ส่งผลต่อการใช้งานปกติ ผู้ซื้อสามารถใช้สิทธิเปลี่ยนของใหม่ได้โดยไม่ต้องรอซ่อมตามเงื่อนไขต่อไปนี้:

• สินค้าทั่วไป: สามารถใช้สิทธิเปลี่ยนใหม่ได้ภายใน 7 วัน นับจากวันที่ได้รับสินค้า
• เครื่องใช้ไฟฟ้าและอุปกรณ์อิเล็กทรอนิกส์: สามารถใช้สิทธิเปลี่ยนใหม่ได้ภายใน 14 วัน นับจากวันที่ได้รับสินค้า
• รถยนต์: หากพบข้อบกพร่องร้ายแรงที่ ส่งผลกระทบต่อความปลอดภัยและไม่สามารถแก้ไขหรือซ่อมแซมให้หายขาดได้ ผู้ขายมีหน้าที่ต้องเปลี่ยนรถยนต์คันใหม่ที่เป็นรุ่นและชนิดเดียวกันให้แก่ผู้ซื้อทันที

ขอบเขตการบังคับใช้: ใครได้ประโยชน์ และสินค้าประเภทไหนที่ยกเว้น?

ร่างกฎหมาย Lemon Law ได้ผ่านกระบวนการรับฟังความคิดเห็นจากทั้งภาคประชาชน ภาคธุรกิจ และหน่วยงานที่เกี่ยวข้องตามมาตรา 77 ของรัฐธรรมนูญมาอย่างถี่ถ้วน โดยกำหนดขอบเขตของการทำสัญญาซื้อขายและข้อยกเว้นไว้ดังนี้

รูปแบบสัญญารองรับ

• การซื้อขายระหว่างผู้ประกอบธุรกิจกับผู้บริโภค (B2C)
• การซื้อขายระหว่างผู้ประกอบธุรกิจด้วยกันเอง (B2B) เพื่อคุ้มครองกลุ่มผู้ค้ารายย่อย
• สัญญาเช่าซื้อ (อาทิ การผ่อนรถยนต์หรือรถจักรยานยนต์กับบริษัทไฟแนนซ์)
• สัญญาซื้อขายโดยมีผู้ให้สินเชื่อ และสัญญาแลกเปลี่ยนสินค้า

กลุ่มสินค้าที่ได้รับการยกเว้น (ไม่คุ้มครอง)

• สินค้าใช้แล้ว หรือ สินค้ามือสอง ทุกประเภท
• สิ่งมีชีวิต และสัตว์เลี้ยง
• การซื้อขายสินค้ากันเองระหว่างผู้บริโภค (เช่น ประชาชนทั่วไปโพสต์ขายมือถือหรือรถยนต์ส่วนตัวมือสองให้บุคคลอื่นโดยตรง โดยไม่ได้ทำในนามร้านค้าหรือผู้ประกอบธุรกิจ)

ยกระดับเศรษฐกิจไทย บีบผู้ประกอบการพัฒนาคุณภาพสินค้า

ประโยชน์ของร่าง พ.ร.บ. ฉบับนี้ ไม่เพียงแต่จะช่วยปกป้องสิทธิและเงินในกระเป๋าของประชาชนไม่ให้ต้องสูญเสียไปกับกระบวนการทางศาลที่ยุ่งยากและมีค่าใช้จ่ายสูงเท่านั้น แต่ในภาพรวมระดับประเทศ กฎหมายนี้จะช่วยสร้างมาตรฐานใหม่ให้แก่วงการอุตสาหกรรมและการค้าของไทย

โรงงานผู้ผลิตและดีลเลอร์ผู้จัดจำหน่ายจำเป็นต้องเพิ่มความเข้มงวดในกระบวนการตรวจสอบคุณภาพสินค้า (Quality Control) ให้รัดกุมยิ่งขึ้นก่อนจะส่งมอบถึงมือลูกค้า ซึ่งจะช่วยลดปริมาณสินค้าที่มีตำหนิในท้องตลาด กระตุ้นการแข่งขันด้านนวัตกรรมและการบริการหลังการขาย และสร้างความเชื่อมั่นในการบริโภคภายในประเทศให้เติบโตอย่างมั่นคงและยั่งยืน

ทั้งนี้ สำหรับผู้บริโภคที่ประสบปัญหาเกี่ยวกับสินค้าและบริการในปัจจุบัน สามารถติดต่อร้องเรียนเพื่อขอคำปรึกษาเบื้องต้นได้ที่ช่องทางของ สคบ. ไม่ว่าจะเป็นสายด่วน สคบ. 1166, แอปพลิเคชัน OCPB Connect, เว็บไซต์ OCPB.go.th หรือศูนย์ดำรงธรรมในทุกจังหวัดทั่วประเทศ

แล้วจะออกตอนไหน? (ประเมินตามขั้นตอนกฎหมาย)

เนื่องจากตัวร่างต้องเดินทางตามกระบวนการนิติบัญญัติใหม่ทั้งหมดหลังจากที่เคยตกไป

• ผ่านเวทีประชาพิจารณ์ (ผ่านแล้ว)
• เสนอเข้าที่ประชุมคณะรัฐมนตรี (ครม.) เพื่ออนุมัติหลักการ (ผ่านแล้ว)
• ส่งให้สำนักงานคณะกรรมการกฤษฎีกาตรวจร่าง
• ส่งเข้าสภาผู้แทนราษฎร และวุฒิสภา พิจารณา 3 วาระ
• ประกาศในราชกิจจานุเบกษา (มักจะมีเวลาทอดรอบังคับใช้จริงอีกประมาณ 90-180 วัน เพื่อให้ผู้ประกอบการปรับตัว)

หากรัฐบาลชุดนี้ดันเป็นกฎหมายเร่งด่วนและไม่มีการสะดุดทางการเมืองอีก คาดว่ากระบวนการในชั้นสภาน่าจะใช้เวลาอย่างน้อย ช่วงปลายปี 2569 ไปจนถึงปี 2570 กว่าจะคลอดออกมาบังคับใช้จริงได้ครับ ในระหว่างที่กฎหมายยังไม่ออก หากเจอสินค้าชำรุดบกพร่องร้ายแรง ปัจจุบันยังต้องพึ่งพากลไกการร้องเรียนผ่าน สคบ. (สายด่วน 1166) หรือใช้กฎหมายวิธีพิจารณาคดีผู้บริโภคเพื่อฟ้องร้องไปก่อนครับ